<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?>
<?xml-stylesheet href="http://www.istitutocolli.org/wiki/css/rdfss.css"  type="text/css"?>
<rdf:RDF
xmlns:rdf="http://www.w3.org/1999/02/22-rdf-syntax-ns#"
xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
xmlns:admin="http://webns.net/mvcb/"
xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
xmlns="http://purl.org/rss/1.0/">

<channel rdf:about="http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero">
<title>[IstitutoGiorgioColli] SicurezzaSoftwareLibero</title>
<link>http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero</link>
<description>[IstitutoGiorgioColli] - This channel will provide information on changes to SicurezzaSoftwareLibero</description>
<dc:language>it-IT</dc:language>
<dc:creator>AndreaRossato</dc:creator>
<dc:date>2012-02-05T21:26+01:00</dc:date>
<dc:rights>Copyright (C) 2000 - 2012 IstitutoGiorgioColli. Verbatim copying and distribution of this site are permitted worldwide without royalty in any medium provided this notice is preserved. Modifications may occur only on this site.</dc:rights>
<admin:errorReportsTo rdf:resource="mailto:arossato@istitutocolli.org"/>
<admin:generatorAgent rdf:resource="http://uniwakka.sourceforge.net/" />
<sy:updatePeriod>daily</sy:updatePeriod>
<sy:updateFrequency>1</sy:updateFrequency>
<sy:updateBase>2004-01-01T12:00+00:00</sy:updateBase>
<ttl>1440</ttl>
<items>
<rdf:Seq>
<rdf:li rdf:resource="http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2011-04-12+12%3A17%3A27" />
<rdf:li rdf:resource="http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2011-03-06+19%3A33%3A58" />
<rdf:li rdf:resource="http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2011-02-21+09%3A25%3A48" />
<rdf:li rdf:resource="http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2006-08-08+12%3A51%3A33" />

</rdf:Seq>
</items>
</channel>

<item rdf:about="http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2011-04-12+12%3A17%3A27">
	<title>SicurezzaSoftwareLibero</title>
	<link>http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2011-04-12+12%3A17%3A27</link>
	<description>Changes to SicurezzaSoftwareLibero made by proxy1.univ.kiev.ua on Tue, 12 Apr 2011, 12:17:27 +0200</description>
	<description><![CDATA[<br /><strong>Additions:</strong><br />
<div class="additions">Ovviamente una decisione in merito ha un impatto sulla configurazione dell'architettura di interconnessione. Generalizzando,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lo spazio digitale che una rete esprime &#232; connotato anche dalla modalit&#224; mediante cui una politica di sicurezza viene implementata. <em>Firewall</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a>&#160;&#160;<a href="http://www.professay.com/">custom essay</a>&#160;<a href="http://www.professay.com/"><img src="http://www.istitutocolli.org/wiki/images/external.png" alt="external link" /></a> mascheramenti di rete,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> controllo degli accessi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> attivit&#224; di <em>logging</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> tutto ci&#242; ha un impatto sulla struttura dello spazio digitale e ne determina,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pregiudicandone talune,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> le linee di sviluppo ed evoluzione possibili. Se &#232; stata la deliberata assenza di scelte centralizzate,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> incorporate nelle strutture pi&#250; profonde dello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a connotare la progettazione di Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> assenza deliberata per via della consapevolezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> propria degli studiosi che diedero vita a quella costruzione intellettuale che oggi si esprime nello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dell'incompletezza delle informazioni al tempo disponibili circa gli sviluppi possibili che avrebbero caratterizzato la loro creatura; se &#232; stata quell'assenza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dicevo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a consentirne la crescita costante sino a renderla ci&#242; che oggi appare ai nostri occhi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si comprende allora come il problema della <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nei termini proposti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> debba essere affrontato con la medesima prudenza che meritano quelle decisioni che possono avere un effetto di lungo periodo che molto spesso non viene considerato nel momento in cui vengono adottate.</div><br /><strong>Deletions:</strong><br />
<div class="deletions">Ovviamente una decisione in merito ha un impatto sulla configurazione dell'architettura di interconnessione. Generalizzando,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lo spazio digitale che una rete esprime &#232; connotato anche dalla modalit&#224; mediante cui una politica di sicurezza viene implementata. <em>Firewall</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mascheramenti di rete,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> controllo degli accessi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> attivit&#224; di <em>logging</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> tutto ci&#242; ha un impatto sulla struttura dello spazio digitale e ne determina,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pregiudicandone talune,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> le linee di sviluppo ed evoluzione possibili. Se &#232; stata la deliberata assenza di scelte centralizzate,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> incorporate nelle strutture pi&#250; profonde dello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a connotare la progettazione di Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> assenza deliberata per via della consapevolezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> propria degli studiosi che diedero vita a quella costruzione intellettuale che oggi si esprime nello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dell'incompletezza delle informazioni al tempo disponibili circa gli sviluppi possibili che avrebbero caratterizzato la loro creatura; se &#232; stata quell'assenza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dicevo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a consentirne la crescita costante sino a renderla ci&#242; che oggi appare ai nostri occhi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si comprende allora come il problema della <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nei termini proposti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> debba essere affrontato con la medesima prudenza che meritano quelle decisioni che possono avere un effetto di lungo periodo che molto spesso non viene considerato nel momento in cui vengono adottate.</div>]]></description>
	<content:encoded><![CDATA[<br /><strong>Additions:</strong><br />
<div class="additions">Ovviamente una decisione in merito ha un impatto sulla configurazione dell'architettura di interconnessione. Generalizzando,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lo spazio digitale che una rete esprime &#232; connotato anche dalla modalit&#224; mediante cui una politica di sicurezza viene implementata. <em>Firewall</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a>&#160;&#160;<a href="http://www.professay.com/">custom essay</a>&#160;<a href="http://www.professay.com/"><img src="http://www.istitutocolli.org/wiki/images/external.png" alt="external link" /></a> mascheramenti di rete,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> controllo degli accessi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> attivit&#224; di <em>logging</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> tutto ci&#242; ha un impatto sulla struttura dello spazio digitale e ne determina,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pregiudicandone talune,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> le linee di sviluppo ed evoluzione possibili. Se &#232; stata la deliberata assenza di scelte centralizzate,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> incorporate nelle strutture pi&#250; profonde dello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a connotare la progettazione di Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> assenza deliberata per via della consapevolezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> propria degli studiosi che diedero vita a quella costruzione intellettuale che oggi si esprime nello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dell'incompletezza delle informazioni al tempo disponibili circa gli sviluppi possibili che avrebbero caratterizzato la loro creatura; se &#232; stata quell'assenza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dicevo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a consentirne la crescita costante sino a renderla ci&#242; che oggi appare ai nostri occhi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si comprende allora come il problema della <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nei termini proposti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> debba essere affrontato con la medesima prudenza che meritano quelle decisioni che possono avere un effetto di lungo periodo che molto spesso non viene considerato nel momento in cui vengono adottate.</div><br /><strong>Deletions:</strong><br />
<div class="deletions">Ovviamente una decisione in merito ha un impatto sulla configurazione dell'architettura di interconnessione. Generalizzando,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lo spazio digitale che una rete esprime &#232; connotato anche dalla modalit&#224; mediante cui una politica di sicurezza viene implementata. <em>Firewall</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mascheramenti di rete,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> controllo degli accessi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> attivit&#224; di <em>logging</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> tutto ci&#242; ha un impatto sulla struttura dello spazio digitale e ne determina,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pregiudicandone talune,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> le linee di sviluppo ed evoluzione possibili. Se &#232; stata la deliberata assenza di scelte centralizzate,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> incorporate nelle strutture pi&#250; profonde dello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a connotare la progettazione di Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> assenza deliberata per via della consapevolezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> propria degli studiosi che diedero vita a quella costruzione intellettuale che oggi si esprime nello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dell'incompletezza delle informazioni al tempo disponibili circa gli sviluppi possibili che avrebbero caratterizzato la loro creatura; se &#232; stata quell'assenza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dicevo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a consentirne la crescita costante sino a renderla ci&#242; che oggi appare ai nostri occhi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si comprende allora come il problema della <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nei termini proposti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> debba essere affrontato con la medesima prudenza che meritano quelle decisioni che possono avere un effetto di lungo periodo che molto spesso non viene considerato nel momento in cui vengono adottate.</div>]]></content:encoded>
	<dc:creator>AndreaRossato</dc:creator>
	<dc:contributor>proxy1.univ.kiev.ua</dc:contributor>
	<dc:date>2011-04-12T12:17:27+01:00</dc:date>
</item>

<item rdf:about="http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2011-03-06+19%3A33%3A58">
	<title>SicurezzaSoftwareLibero</title>
	<link>http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2011-03-06+19%3A33%3A58</link>
	<description>Changes to SicurezzaSoftwareLibero made by serg.magnus.kiev.ua on Sun, 06 Mar 2011, 19:33:58 +0100</description>
	<description><![CDATA[<br /><strong>Additions:</strong><br />
<div class="additions">Il progetto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> concepito nei primi anni '80,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> reso pubblico nel 1984,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; coronato da successo solo nei primi anni '90: il 1991 vede la nascita di Linux,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un kernel utilizzabile nell'ambito del sistema GNU,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che ormai comprendeva quasi tutti gli elementi che caratterizzano un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ad eccezione dell'ultimo rappresentato appunto da Linux. Nel 1995 una transazione extragiudiziale pone fine ad una controversia tra la University of California at Berkeley ed AT&amp;T prima <a href="http://www.professay.com/">custom essay writing</a>&#160;<a href="http://www.professay.com/"><img src="http://www.istitutocolli.org/wiki/images/external.png" alt="external link" /></a>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Novel poi. Tale transazione consentir&#224; alla prima la distribuzione di un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> anch'esso interamente libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> derivato dal sistema Unix e denominato BSD (acronimo di <em>Berkeley Software Distribution</em>),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dal quale traggono origine sistemi operativi <em>Unix-like</em> come <span class="missingpage">FreeBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/FreeBSD/edit">?</a>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <span class="missingpage">OpenBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/OpenBSD/edit">?</a> e <span class="missingpage">NetBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/NetBSD/edit">?</a>.</div><br /><strong>Deletions:</strong><br />
<div class="deletions">Il progetto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> concepito nei primi anni '80,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> reso pubblico nel 1984,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; coronato da successo solo nei primi anni '90: il 1991 vede la nascita di Linux,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un kernel utilizzabile nell'ambito del sistema GNU,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che ormai comprendeva quasi tutti gli elementi che caratterizzano un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ad eccezione dell'ultimo rappresentato appunto da Linux. Nel 1995 una transazione extragiudiziale pone fine ad una controversia tra la University of California at Berkeley ed AT&amp;T prima,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Novel poi. Tale transazione consentir&#224; alla prima la distribuzione di un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> anch'esso interamente libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> derivato dal sistema Unix e denominato BSD (acronimo di <em>Berkeley Software Distribution</em>),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dal quale traggono origine sistemi operativi <em>Unix-like</em> come <span class="missingpage">FreeBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/FreeBSD/edit">?</a>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <span class="missingpage">OpenBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/OpenBSD/edit">?</a> e <span class="missingpage">NetBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/NetBSD/edit">?</a>.</div>]]></description>
	<content:encoded><![CDATA[<br /><strong>Additions:</strong><br />
<div class="additions">Il progetto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> concepito nei primi anni '80,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> reso pubblico nel 1984,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; coronato da successo solo nei primi anni '90: il 1991 vede la nascita di Linux,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un kernel utilizzabile nell'ambito del sistema GNU,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che ormai comprendeva quasi tutti gli elementi che caratterizzano un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ad eccezione dell'ultimo rappresentato appunto da Linux. Nel 1995 una transazione extragiudiziale pone fine ad una controversia tra la University of California at Berkeley ed AT&amp;T prima <a href="http://www.professay.com/">custom essay writing</a>&#160;<a href="http://www.professay.com/"><img src="http://www.istitutocolli.org/wiki/images/external.png" alt="external link" /></a>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Novel poi. Tale transazione consentir&#224; alla prima la distribuzione di un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> anch'esso interamente libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> derivato dal sistema Unix e denominato BSD (acronimo di <em>Berkeley Software Distribution</em>),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dal quale traggono origine sistemi operativi <em>Unix-like</em> come <span class="missingpage">FreeBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/FreeBSD/edit">?</a>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <span class="missingpage">OpenBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/OpenBSD/edit">?</a> e <span class="missingpage">NetBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/NetBSD/edit">?</a>.</div><br /><strong>Deletions:</strong><br />
<div class="deletions">Il progetto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> concepito nei primi anni '80,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> reso pubblico nel 1984,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; coronato da successo solo nei primi anni '90: il 1991 vede la nascita di Linux,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un kernel utilizzabile nell'ambito del sistema GNU,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che ormai comprendeva quasi tutti gli elementi che caratterizzano un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ad eccezione dell'ultimo rappresentato appunto da Linux. Nel 1995 una transazione extragiudiziale pone fine ad una controversia tra la University of California at Berkeley ed AT&amp;T prima,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Novel poi. Tale transazione consentir&#224; alla prima la distribuzione di un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> anch'esso interamente libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> derivato dal sistema Unix e denominato BSD (acronimo di <em>Berkeley Software Distribution</em>),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dal quale traggono origine sistemi operativi <em>Unix-like</em> come <span class="missingpage">FreeBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/FreeBSD/edit">?</a>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <span class="missingpage">OpenBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/OpenBSD/edit">?</a> e <span class="missingpage">NetBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/NetBSD/edit">?</a>.</div>]]></content:encoded>
	<dc:creator>AndreaRossato</dc:creator>
	<dc:contributor>serg.magnus.kiev.ua</dc:contributor>
	<dc:date>2011-03-06T19:33:58+01:00</dc:date>
</item>

<item rdf:about="http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2011-02-21+09%3A25%3A48">
	<title>SicurezzaSoftwareLibero</title>
	<link>http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2011-02-21+09%3A25%3A48</link>
	<description>Changes to SicurezzaSoftwareLibero made by WikiName on Mon, 21 Feb 2011, 09:25:48 +0100</description>
	<description><![CDATA[<br /><strong>Additions:</strong><br />
<div class="additions">Concludo allora ricordando che il dibattito sulla sicurezza &#232; un dibattito politico e che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> accanto a temi squisitamente tecnici,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> rimane,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sullo sfondo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il problema della libert&#224;. Senza quest'ultima,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il valore intrinseco della sicurezza <a href="http://ca.bestessays.com/">buy essay</a>&#160;<a href="http://ca.bestessays.com/"><img src="http://www.istitutocolli.org/wiki/images/external.png" alt="external link" /></a> &#232; assai ben poca cosa.</div><br /><strong>Deletions:</strong><br />
<div class="deletions">Concludo allora ricordando che il dibattito sulla sicurezza &#232; un dibattito politico e che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> accanto a temi squisitamente tecnici,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> rimane,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sullo sfondo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il problema della libert&#224;. Senza quest'ultima,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il valore intrinseco della sicurezza &#232; assai ben poca cosa.</div>]]></description>
	<content:encoded><![CDATA[<br /><strong>Additions:</strong><br />
<div class="additions">Concludo allora ricordando che il dibattito sulla sicurezza &#232; un dibattito politico e che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> accanto a temi squisitamente tecnici,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> rimane,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sullo sfondo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il problema della libert&#224;. Senza quest'ultima,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il valore intrinseco della sicurezza <a href="http://ca.bestessays.com/">buy essay</a>&#160;<a href="http://ca.bestessays.com/"><img src="http://www.istitutocolli.org/wiki/images/external.png" alt="external link" /></a> &#232; assai ben poca cosa.</div><br /><strong>Deletions:</strong><br />
<div class="deletions">Concludo allora ricordando che il dibattito sulla sicurezza &#232; un dibattito politico e che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> accanto a temi squisitamente tecnici,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> rimane,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sullo sfondo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il problema della libert&#224;. Senza quest'ultima,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il valore intrinseco della sicurezza &#232; assai ben poca cosa.</div>]]></content:encoded>
	<dc:creator>AndreaRossato</dc:creator>
	<dc:contributor>WikiName</dc:contributor>
	<dc:date>2011-02-21T09:25:48+01:00</dc:date>
</item>

<item rdf:about="http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2006-08-08+12%3A51%3A33">
	<title>SicurezzaSoftwareLibero</title>
	<link>http://www.istitutocolli.org/wiki/SicurezzaSoftwareLibero/show?time=2006-08-08+12%3A51%3A33</link>
	<description>Changes to SicurezzaSoftwareLibero made by AndreaRossato on Tue, 08 Aug 2006, 12:51:33 +0200</description>
	<description><![CDATA[<br /><strong>Additions:</strong><br />
<div class="additions"><h1>Sicurezza: il ruolo del software libero e del software open source</h1>
&#160;<strong>Contents&#160;</strong><div class="tocbody"><a style="padding-left:10px" href="#titelanker1">1. Software libero e software open source</a><br /><a style="padding-left:10px" href="#titelanker2">2. Software libero come modello di governance</a><br /><a style="padding-left:10px" href="#titelanker3">3. Globale e locale</a><br /><a style="padding-left:10px" href="#titelanker4">4. End-to-end</a><br /><a style="padding-left:10px" href="#titelanker5">5. Governance e sicurezza</a><br /></div><br />
<a id="titelanker1"></a><h2>1. Software libero e software open source</h2>
Il software libero nasce tra il finire degli anni settanta ed il cominciare degli ottanta come una reazione ad un mutato quadro giuridico che vede,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sostanzialmente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> l'inserimento del software tra le categorie di opere tutelate dal diritto d'autore ai sensi della Convenzione di Berna.<a id="fnref1"></a><a href="#fnnumber1">[1]</a>
Tale mutamento snatura quello che era stato precedentemente il modo di concepire le scienze informatiche le quali,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> all'interno delle comunit&#224; accademica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in modo particolare dei grandi centri di ricerca nord americani,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> erano caratterizzate da una forma tipica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nella ricerca scientifica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> di condivisione del sapere. Era quindi pratica comune,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> tra i ricercatori e gli scienziati che affollavano prestigiose universit&#224; come il MIT o Berkeley,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> scambiare il software cos&#237; come,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in altri ambiti scientifici,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ci si scambiano articoli,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pareri e quant'altro.<br />
Il mutato quadro giuridico ed il contestuale svilupparsi di una vera e propria industria del software,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la quale si accompagna alla nascita di un mercato dell'informatica di massa a seguito della produzione dei primi modelli di personal computer a partire dalla seconda met&#224; degli anni settanta,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> hanno l'effetto di modificare la percezione che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nell'ambito di questa comunit&#224; scientifica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si ha del software.<br />
Non &#232; quindi un caso che sia un ricercatore del MIT,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Richard Stallman,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ha maturare la convinzione che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per preservare le idealit&#224; che avevano caratterizzato l'informatica come una disciplina accademica in cui si mescolano ricerca di base e ricerca applicata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> fosse necessario,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> visto il mutato assetto istituzionale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> predisporre un <em>framework</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mediante l'uso di una licenza d'uso e,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> quindi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un contratto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la <em>GNU General Public License</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che fosse in grado di perpetuare il principio della condivisione del sapere che aveva in precedenza connotato la produzione del software.<br />
L'idea di Stallman &#232; molto ambiziosa. Egli si propone di creare un intero sistema operativo che consenta all'utente l'utilizzo di un computer con software interamente libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> caratterizzato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> cio&#232;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> da un modello distributivo che conferisca,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e allo sviluppatore e all'utilizzatore,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un insieme minimo di libert&#224; sul sistema stesso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> libert&#224; che consentano loro di studiare,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> modificare,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> condividere e distribuire,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> senza ulteriori limiti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il programma in questione. In ultima analisi si tratta di concedere all'utilizzatore del computer la possibilit&#224; di modificarne il funzionamento,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mediante il conferimento della facolt&#224; di apportare migliorie al software senza il consenso del suo autore,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il tutto nel quadro di legalit&#224; posto in essere dal contratto di licenza d'uso. Tale licenza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> proprio in virt&#250; del mutato assetto giuridico che conferisce all'autore i diritti esclusivi derivanti dal <em>copyright</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; quindi un atto in grado di porre in essere una relazione giuridica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> caratterizzata da una certa reciprocit&#224; in quanto a facolt&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> obblighi e soggezioni,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il cui scopo principale &#232; garantire alle parti in causa un ammontare minimo di libert&#224; irrinunciabili. L'elemento centrale che caratterizza il progetto GNU,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> l'acronimo ricorsivo (GNU's not Unix) che lo identifica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; quindi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nell'accezione di Stallman,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la libert&#224; del fruitore di software.<br />
Il progetto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> concepito nei primi anni '80,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> reso pubblico nel 1984,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; coronato da successo solo nei primi anni '90: il 1991 vede la nascita di Linux,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un kernel utilizzabile nell'ambito del sistema GNU,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che ormai comprendeva quasi tutti gli elementi che caratterizzano un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ad eccezione dell'ultimo rappresentato appunto da Linux. Nel 1995 una transazione extragiudiziale pone fine ad una controversia tra la University of California at Berkeley ed AT&amp;T prima,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Novel poi. Tale transazione consentir&#224; alla prima la distribuzione di un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> anch'esso interamente libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> derivato dal sistema Unix e denominato BSD (acronimo di <em>Berkeley Software Distribution</em>),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dal quale traggono origine sistemi operativi <em>Unix-like</em> come <span class="missingpage">FreeBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/FreeBSD/edit">?</a>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <span class="missingpage">OpenBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/OpenBSD/edit">?</a> e <span class="missingpage">NetBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/NetBSD/edit">?</a>.<br />
Giunti a met&#224; degli anni '90,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pertanto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la comunit&#224; degli sviluppatori che si era radunata attorno al progetto di Stallman,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ed ad altri progetti nati in ambito accademico come nel caso di BSD,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; in grado di offrire al pubblico degli utilizzatori di software un sistema operativo interamente libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> distribuito,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> cio&#232;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> con licenze che garantiscono al fruitore quel nucleo di libert&#224; cui sopra si accennava.<br />
&#200; sull'onda di questo successo che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nel 1998,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nasce la locuzione <em>software open-source</em>.<a id="fnref2"></a><a href="#fnnumber2">[2]</a> Questa nuova etichetta,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che starebbe ad indicare ci&#242; che prima si conosceva con il nome di free software,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> viene adottata con l'esplicito scopo di fare del proselitismo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in favore di questa categoria di programmi per elaboratore,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nell'ambito del settore commerciale. Ed &#232; nel tentativo di rendere questa tipologia di software appetibile anche al settore commerciale ed industriale che si fa appello ad una presunta superiorit&#224; tecnica del software libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ora open-source,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> su quello proprietario &#8211; cos&#237; vengono chiamati quei programmi la cui distribuzione avvenga mediante il ricorso a licenze che pongano forti limiti alle attivit&#224; che l'utilizzatore pu&#242; con essi compiere -,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> superiorit&#224; derivante dalla diversa modalit&#224; di sviluppo che caratterizza il primo. 
Il software libero<em>/open-source</em> &#232; spesso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma non necessariamente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> caratterizzato da un sistema collaborativo decentrato e distribuito di produzione. Inoltre,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> essendo il codice sorgente liberamente visionabile &#8211; questo &#232; un requisito necessario affinch&#233; le libert&#224; a cui sopra si accennava siano effettive e non meramente declamate -,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> esso pu&#242; essere sottoposto ad una revisione critica da un numero di persone estremamente elevato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a differenza di quanto possa accadere se un programma viene sviluppato nell'ambito di un'organizzazione imprenditoriale chiusa che voglia mantenere su di esso i diritti esclusivi e le prerogative che nascono dal diritto d'autore e dal segreto industriale. I sostenitori del <em>software open-source</em> affermano quindi che questo modello di sviluppo ha il vantaggio di rendere il software pi&#250; robusto e sicuro,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> attingendo argomenti retorici da discipline quali l'economia,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che mostra la superiore efficienza di istituzioni decentralizzate su quelle rigidamente centralizzate e gerarchiche &#8211; si pensi al dibattito mercato/pianificazione.<a id="fnref3"></a><a href="#fnnumber3">[3]</a>
Si pu&#242; incidentalmente notare come,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> se sul piano teorico simili argomenti esercitino il loro fascino,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sul quello pratico essi rischino di divenire petizioni di principio. Se &#232; infatti corrispondente al vero che vi sono progetti dotati di elevata visibilit&#224; e che attirano un numero molto elevato di ricercatori e programmatori esperti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> vero &#232; che ci&#242; rappresenta maggiormente l'eccezione che non la regola. Non mancano infatti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sono invero il numero maggiore,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> programmi creati da una cerchia estremamente ristretta di individui,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> i quali prestano la loro opera gratuitamente e,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> quindi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> saltuariamente. Che costoro possano competere con imprese,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> anche di piccole dimensioni,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che possono investire nella ricerca e sviluppo risorse certamente maggiori,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ci par invero di poterlo dubitare.<br />
<a id="titelanker2"></a><h2>2. Software libero come modello di governance</h2>
Se si prescinde dal dibattito sul miglior sistema di sviluppo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e se si prescinde anche dalla contrapposizione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dal vago sapore ideologico,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> tra i sostenitori della superiorit&#224; etica e tecnica del software libero e di quello <em>open-source</em> su quello proprietario,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si pu&#242; forse analizzare il problema delle relazioni tra software libero e proprietario a partire dalle conseguenze pratiche delle idealit&#224; che caratterizzano il primo. In tal caso il software libero si verrebbe caratterizzando come un modello di <em>governance</em> delle risorse informatiche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un modello decentralizzato ove all'utente finale &#232; dato pieno potere sulla configurazione del sistema da costui utilizzato.<br />
Una tale impostazione del problema,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> credo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> potr&#224; risultare utile nell'affrontare lo specifico tema della sicurezza informatica e delle modalit&#224; con le quali essa debba essere perseguita.<br />
L'appello alla libert&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e non alla superiorit&#224; tecnica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si configura infatti come un discorso relativo alla relazione tra l'utilizzatore e la risorsa informatica. Il software libero &#232; volto a fornire a costui pieno accesso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> quindi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pieno potere sulla singola risorsa. Quello che nelle pagine che seguono si vuole analizzare &#232;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pertanto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> come un tale modello possa essere generalizzato per affrontare il problema della <em>governance</em> globale delle risorse informatiche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a maggior ragione se connesse in rete. In altri termini,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> non intendo entrare nel merito del dibattito sulla maggior o minor sicurezza intrinseca del software libero. Voglio invece cercare di comprendere come la questioni relative alla sicurezza entrino nel dibattito sulla <em>governance</em> delle risorse informatiche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> al fine di analizzare quale contributo il software libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si &#232; detto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> rappresenta un sistema di <em>governance</em> locale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> possa offrire. Una tale impostazione si fonda sulla constatazione di come la <em>governance</em> delle risorse informatiche abbia la capacit&#224; di plasmare lo spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> determinandone lo sviluppo.<a id="fnref4"></a><a href="#fnnumber4">[4]</a>
<a id="titelanker3"></a><h2>3. Globale e locale</h2>
Introdurr&#242; questo argomento raccontando una vicenda che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un paio di anni fa,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dest&#242; un certo clamore animando un interessante dibattito sulle relazioni tra le politiche commerciali e quelle di sicurezza. Nel 2004 si era sparsa la voce,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sui mezzi di informazione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che Microsoft intendesse cambiare la propria posizione relativamente alla distribuzione degli aggiornamenti ai propri sistemi operativi. Dopo la pubblicazione di Windows XP,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il primo grosso pacchetto di aggiornamento,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> denominato <em>Service Pack 1</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> era stato reso liberamente disponibile ai soli utenti che avessero installato sul proprio computer una copia legittimamente acquistata del noto sistema operativo. Tutti coloro che ne avessero una copia abusivamente duplicata sarebbero stati esclusi. Secondo indiscrezioni di stampa,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> invece,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il <em>Service Pack 2</em> sarebbe stato distribuito a chiunque avesse una copia installata di Windows XP,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> fosse stata questa munita o meno di regolare licenza d'uso.<a id="fnref5"></a><a href="#fnnumber5">[5]</a> La notizia era per&#242; priva di fondamento e,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dopo qualche giorno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> fu smentita dalla diretta interessata.<a id="fnref6"></a><a href="#fnnumber6">[6]</a>
Le ragioni per le quali Microsoft abbia deciso di non rendere disponibile gli aggiornamenti a chi non fosse titolare di una licenza d'uso sono evidenti e possono essere facilmente catalogate tra le attivit&#224; di &#8220;massimizzazione del profitto&#8221; cui un'impresa si deve necessariamente dedicare. Se &#232; pertanto ovvio che essa decida di prendere questo corso di azioni,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> quel che ci si deve domandare &#232; quali siano le conseguenze di carattere globale di una simile decisione. Per dirla con un noto esperto di sicurezza informatica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#171;[t]he security of your computer and your network depends on two things: what you do to secure your computer and network,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> and what everyone else does to secure their computers and networks. It's not enough for you to maintain a secure network. If everybody else doesn't maintain their security,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> we're all more vulnerable to attack.&#187;<a id="fnref7"></a><a href="#fnnumber7">[7]</a> Pertanto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> negare gli aggiornamenti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in specie quelli legati alla sicurezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> agli utenti di versioni &#8220;pirata&#8221; di Windows significa aumentare l'insicurezza anche degli utenti legittimi del sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per via del fatto che l'ambiente nel quale il loro sistema si trova &#232; meno sicuro.
La decisione di Microsoft,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> adottata in risposta ad incentivi che agiscono localmente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ha conseguenze di carattere globale. Potremmo definire queste conseguenze una forma di esternalit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma non intendo soffermarmi troppo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in questa sede,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sulla loro natura.<br />
Si potrebbe argomentare,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> contro le osservazioni or ora fatte,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che casi di esternalit&#224; di questo genere sono evenienza comune e che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> talvolta,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in particolar modo nell'eventualit&#224; di esternalit&#224; negative,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il diritto interviene con una qualche forma di regolamentazione. Ma ci&#242; non considera ancora una peculiarit&#224; specifica di reti informatiche come Internet.<br />
Si &#232; soliti intendere Internet come <em>la</em> rete globale. Una tale definizione &#232; per&#242; estremamente forviante nel descrivere e qualificare la natura di Internet. Se volessimo tentare di coglierne l'aspetto pi&#250; sostanziale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dovremmo dire invece che essa &#232; la globalit&#224; delle reti locali interconnesse. Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> infatti &#232; un'architettura di interconnessione. Ma ciascuna rete interconnessa ha,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in verit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un suo proprietario,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nel senso che le apparecchiature che la esprimono sono beni sui quali una qualche persona,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> o ente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> vanta un diritto esclusivo di propriet&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e costei avr&#224; la facolt&#224; di decidere come quelle apparecchiature dovranno comportarsi.<br />
Da ci&#242;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per quel che concerne il ragionamento che andavo tessendo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> deriva la constatazione di come la <em>governance</em> globale di Internet altro non sia che la sommatoria di <em>governance</em> locali.<br />
Una tale modalit&#224; di governo di un sistema complesso discende ovviamente dalle scelte operate in sede di progettazione del sistema stesso. E,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> d'altro canto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> le scelte operate,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nel caso specifico in questione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> furono volte proprio a creare quello specifico sistema di <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per ragioni che vale la pena,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> seppur brevemente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> analizzare.<br />
<a id="titelanker4"></a><h2>4. End-to-end</h2>
Internet si configura come un'architettura di rete aperta,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il che sta a significare che la sua struttura &#232; quella di una rete di reti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ciascuna delle quali possa essere progettata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sviluppata ed implementata con tecnologie scelte arbitrariamente. Per la comunicazione tra le varie reti si decise l'adozione di un meta-livello di comunicazione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> definibile come un'architettura di interconnessione (<em>Iternetworking Architeture</em>),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> una serie di protocolli che consentissero il transito dei pacchetti dati attraverso le singole reti di cui Internet sarebbe stata formata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mediante interfacce,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> denominate <em>gateway,</em> poste ai loro limiti.<a id="fnref8"></a><a href="#fnnumber8">[8]</a> Una tale soluzione fu proposta da Vinton Cerf e Robert Kahn in un celebre lavoro del 1974 nel quale si delineavano le modalit&#224; di funzionamento di una simile architettura e se ne proponevano gli elementi basilari: il sistema dei <em>gateway</em> ed i protocolli necessari.<a id="fnref9"></a><a href="#fnnumber9">[9]</a>
I protocolli che esprimono Internet furono definitivamente codificati nel 1981,<a id="fnref10"></a><a href="#fnnumber10">[10]</a> molto tempo prima che questa divenisse un fenomeno di massa. In essi si faceva applicazione di un principio,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> poi conosciuto come argomento <em>end-to-end</em>,<a id="fnref11"></a><a href="#fnnumber11">[11]</a> in base al quale un sistema informatico deve implementare le funzionalit&#224; pi&#250; complesse ai sui punti terminali,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nel nostro caso le singole risorse informatiche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> i singoli computer o le singole reti di cui Internet si compone. In tal modo l'architettura di interconnessione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lo spazio che separa i punti terminali,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pu&#242; essere estremamente semplice,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> svolgendo quante meno funzioni fosse possibile,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> con ovvi vantaggi in sede di implementazione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lasciando,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> al contempo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> impregiudicati tutti gli usi futuri ed eventuali dell'architettura stessa. Detto altrimenti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> negli anni settanta non si sapeva come i protocolli da cui era destinata a nascere Internet sarebbero stati utilizzati. Nessuno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> molto probabilmente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> immaginava che vi sarebbe stata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un giorno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> una struttura come la <em>World Wide Web</em> fruibile mediante un browser,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ed in grado di portare nelle nostre case testi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> immagini,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> suoni,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ecc. Se invece l'architettura di connessione fosse stata progettata per uno specifico uso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in tal caso i protocolli si sarebbe potuti configurare in modo tale da renderli estremamente efficienti per quel determinato uso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> probabilmente a discapito di altri usi possibili.
Si comprende allora come l'argomento end-to-end,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il mantenere,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> cio&#232;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> le funzionalit&#224; pi&#250; avanzate,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> anche di sicurezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> quanto pi&#250; possibile nei punti terminali dell'architettura,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> vicino all'utilizzatore,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sia in ultima analisi anche una forma di <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nel senso che a ciascuna rete locale e a ciascuna risorsa sarebbe stata lasciata la facolt&#224; di decidere autonomamente quali funzioni implementare. In secondo luogo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un tale argomento garantiva che non si ponessero discriminazioni tra usi possibili,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e che non si operassero distinzione tra usi buoni o cattivi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> adeguati o meno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dell'architettura,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lasciando che emergessero spontaneamente una pluralit&#224; eterogenea di usi possibili.<br />
&#200; stata questa scelta di <em>design</em> che ha garantito la possibilit&#224; di un'evoluzione inattesa e prolifica di Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e che l'ha portata all'attuale livello di popolarit&#224;.<a id="fnref12"></a><a href="#fnnumber12">[12]</a>
<a id="titelanker5"></a><h2>5. Governance e sicurezza</h2>
Il problema della <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in riferimento a quello della sicurezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pu&#242; quindi essere formulato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in relazione al principio di design in base al quale Internet fu progettata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> come il problema delle modalit&#224; attraverso cui le politiche di sicurezza debbano essere implementate. Pi&#250; specificamente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; necessario far s&#237; che ciascuna risorsa connessa ad Internet implementi delle politiche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> autonome,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> di sicurezza? <br />
O &#232; forse necessario che tali politiche di sicurezza siano attuate a livello di accesso ad una rete locale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dal momento che i singoli utenti non sono,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> troppo spesso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> consapevoli dei costi connessi alla gestione del rischio? In altri termini,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> non potendo fare affidamento sulle capacit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e sugli incentivi &#8211; mancando delle informazioni rilevanti -,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dell'utilizzatore medio di un computer,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dobbiamo decidere che esso sia esonerato da una tale responsabilit&#224; in favore di soggetti pi&#250; competenti?<br />
Ma in tal caso si potrebbe obiettare che la competenza e la diligenza degli amministratori delle singole reti locali non &#232; un dato acquisito,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e sarebbe quindi preferibile implementare forme di gestione del rischio gi&#224; a livello di architettura di interconnessione.<br />
Ovviamente una decisione in merito ha un impatto sulla configurazione dell'architettura di interconnessione. Generalizzando,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lo spazio digitale che una rete esprime &#232; connotato anche dalla modalit&#224; mediante cui una politica di sicurezza viene implementata. <em>Firewall</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mascheramenti di rete,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> controllo degli accessi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> attivit&#224; di <em>logging</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> tutto ci&#242; ha un impatto sulla struttura dello spazio digitale e ne determina,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pregiudicandone talune,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> le linee di sviluppo ed evoluzione possibili. Se &#232; stata la deliberata assenza di scelte centralizzate,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> incorporate nelle strutture pi&#250; profonde dello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a connotare la progettazione di Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> assenza deliberata per via della consapevolezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> propria degli studiosi che diedero vita a quella costruzione intellettuale che oggi si esprime nello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dell'incompletezza delle informazioni al tempo disponibili circa gli sviluppi possibili che avrebbero caratterizzato la loro creatura; se &#232; stata quell'assenza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dicevo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a consentirne la crescita costante sino a renderla ci&#242; che oggi appare ai nostri occhi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si comprende allora come il problema della <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nei termini proposti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> debba essere affrontato con la medesima prudenza che meritano quelle decisioni che possono avere un effetto di lungo periodo che molto spesso non viene considerato nel momento in cui vengono adottate.<br />
Ma,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ancor pi&#250; rilevante per un giurista,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; il fatto che una tale decisione ha un effetto regolatore del comportamento degli individui che quello spazio si trovino a dover frequentare. Se il primo &#232; infatti un problema di natura tecnica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sebbene con risvolti di scelte pubbliche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per usare un'efficace espressione coniata su di un modello anglosassone,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pur tuttavia dobbiamo domandarci se chi tali decisioni si trovi a dover adottare sia dotato degli incentivi adeguati per operare scelte ottimali. Ottimali in due sensi distinti: adeguate alle circostanze ed in grado di operare quel bilanciamento degli interessi che sempre scelte in tema di sicurezza impongono.<br />
Quel che mi domando,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in altri termini,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; se,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> scartata l'idea di incorporare direttamente nei protocolli sistemi di sicurezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma permanendo la sfiducia nei confronti dell'utente finale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> chi si sente delegato ad operare tali scelte abbia tutte le informazioni rilevanti e sia dotato di un sistema di incentivi tale per cui le proprie scelte siano ottimali non solo localmente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma anche globalmente.<br />
Nell'esempio del caso Microsoft sopra proposto si comprende facilmente come la risposta debba essere negativa.<br />
Ci&#242; non deve invero stupire. Se si analizza quanto accade nello spazio fisico,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> allora si deve procedere dalla constatazione che le scelte in tema di sicurezza sono propriamente scelte pubbliche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e che esse sono in gran parte sottratte persino alla volont&#224; del legislatore. Si pensi a quanto del nostro diritto costituzionale &#232; svolto al fine di operare un contemperamento tra esigenze di sicurezza ed esigenze di libert&#224; individuale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> contemperamento sottratto al Parlamento in quanto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si ritiene,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> esso potrebbe agire sulla spinta di interessi e preferenze contingenti che rischierebbero di sconvolgere il delicato rapporto tra sicurezza e liber&#224; che il costituente ha sancito.<br />
Per cercare di chiarire questo punto ritengo utile la metafora del mercato. In esso ciascuno di noi compie scelte locali che hanno conseguenze globali,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per quanto ridotta possa essere la loro portata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mediante l'allocazione del proprio reddito. Riferendosi ad un pensatore come Hayek si pu&#242; ricostruire il sistema dei prezzi come una modalit&#224; di computazione del valore delle risorse a partire dalle preferenze di ciascuno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> oltre che dalla scarsit&#224; relativa delle stesse.<a id="fnref13"></a><a href="#fnnumber13">[13]</a> Il mercato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> allora,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; un'istituzione dotata di un insieme di regole per la determinazione di quel valore.
Il problema &#232; che il mercato &#232; un'istituzione estremamente efficiente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> o comunque pi&#250; efficiente di altre,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per la determinazione del valore dello stagno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> o delle carote,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in relazione al valore di una moneta,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma diventa inadeguata nella determinazione del valore relativo di altri beni,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dalla privacy alla libert&#224;. E ci&#242;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si badi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> non per via di una sua intrinseca malvagit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma per il pi&#250; semplice fatto che il mercato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> come ogni altra istituzione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> soffre di limiti propri,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che vanno dai costi di transazione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> alle esternalit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dall'incompletezza dei contratti all'incompletezza degli stessi mercati. Tanto che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> storicamente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> vediamo che al mercato si affiancano altre istituzioni per compensarne le deficienze. Si pensi alla ricostruzione dell'impresa fornitaci da Ronald Coase.<a id="fnref14"></a><a href="#fnnumber14">[14]</a> O si pensi allo Stato per quel che concerne la fornitura di quei beni che il mercato non &#232; in grado di garantire,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dai beni pubblici ai diritti individuali.
Tornando allora al contributo che il software libero pu&#242; offrire al dibattito sulla sicurezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ritengo che le questioni che esso pone relativamente alle risorse locali si possano generalizzare al problema della gestione globale dello spazio digitale. Non &#232; infatti togliendo facolt&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e responsabilit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> all'utente finale che si riuscir&#224; a costruire uno spazio digitale pi&#250; sicuro ed al contempo strutturato in maniera tale da essere portatore dei medesimi principi di libert&#224; che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nello spazio fisico,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ci sono garantiti dalla presenza di una istituzione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> come quella statuale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> obbligata a contemperare esigenze di sicurezza con esigenze di libert&#224; in base a ci&#242; che riteniamo essere a fondamento della sua stessa legittimit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la Costituzione.<br />
Quel che invece abbiamo visto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> particolarmente agli albori dell'era digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; stato il fiorire di una letteratura che ha visto nello Stato un nemico da tenere distante dal cyberspazio.<a id="fnref15"></a><a href="#fnnumber15">[15]</a> Se l'era digitale rappresenta una sfida per questa istituzione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che talvolta ci appare canuta ed inadeguata all'impresa,<a id="fnref16"></a><a href="#fnnumber16">[16]</a> pur tuttavia dobbiamo considerare che essa &#232; stata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> negli ultimi secoli,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la principale paladina delle libert&#224; individuali,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mediante la predisposizione di norme generali ed astratte,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il monopolio della forza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e l'allocazione a s&#233; di tutte quelle scelte di carattere regolamentare che incidono sul comportamento degli individui.
Concludo allora ricordando che il dibattito sulla sicurezza &#232; un dibattito politico e che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> accanto a temi squisitamente tecnici,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> rimane,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sullo sfondo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il problema della libert&#224;. Senza quest'ultima,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il valore intrinseco della sicurezza &#232; assai ben poca cosa.<br />
<br />&#160;<strong>Note</strong>&#160;<div class="fnbody"><a id="fnnumber1"></a><a href="#fnref1">[1]</a> Per una ricostruzione pi&#250; dettagliata di queste vicende ci permettiamo di rinviare al nostro <em>Diritto e architettura nello spazio digitale</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Padova,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 2006,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> part. al cap. 3.<br />
<a id="fnnumber2"></a><a href="#fnref2">[2]</a> Ad opera di E. Raymond. Si veda E. Raymond,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Goodbye,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> "free software"; hello,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> "open source"</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &lt;<a href="http://www.catb.org/~esr/open-source.html>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF" >http://www.catb.org/~esr/open-source.html>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF</a> 1998. Si veda anche E. Raymond,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>The Cathedral and the Bazaar</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &lt;<a href="http://www.catb.org/~esr/writings/cathedral-bazaar/cathedral-bazaar/>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF" >http://www.catb.org/~esr/writings/cathedral-bazaar/cathedral-bazaar/>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF</a> 2000.<br />
<a id="fnnumber3"></a><a href="#fnref3">[3]</a> Si veda E. Raymond,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>The Cathedral</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> cit.<br />
<a id="fnnumber4"></a><a href="#fnref4">[4]</a> Si veda A. Rossato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Diritto e architettura</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> cit.<br />
<a id="fnnumber5"></a><a href="#fnref5">[5]</a> Cos&#237; annunciava C. Hian Hou,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Security for all</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> May 5,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 2004,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <a href="http://computertimes.asia1.com.sg/news/story/0,5104,2292,00.html" >http://computertimes.asia1.com.sg/news/story/0,5104,2292,00.html</a><br />
<a id="fnnumber6"></a><a href="#fnref6">[6]</a> Si veda W. Chai,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Microsoft changes SP2 course on piracy</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> CNETAsia,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ZDNet News: May 11,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 2004.<br />
<a id="fnnumber7"></a><a href="#fnref7">[7]</a> Cos&#237; B. Schneier,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Microsoft and SP2</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Giugno 2004,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <a href="http://www.schneier.com/crypto-gram-0406.html#4" >http://www.schneier.com/crypto-gram-0406.html#4</a><br />
<a id="fnnumber8"></a><a href="#fnref8">[8]</a> Si veda B. M. Leiner &amp; V. G. Cerf &amp; D. D. Clark &amp; R. E. Kahn &amp; L. Kleinrock &amp; D. C. Lynch &amp; J. Postel &amp; L. G. Roberts &amp; S. Wolff,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>A Brief History of the Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> version 3.32</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> op. cit.<br />
<a id="fnnumber9"></a><a href="#fnref9">[9]</a> V. Cerf &amp; R. Kahn,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>A Protocol for Packet Network Interconnection</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in 22 IEEE Transactions on Communications,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1974,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> p. 637.<br />
<a id="fnnumber10"></a><a href="#fnref10">[10]</a> Ad esempio J. Postel,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Internet Protocol</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> RFC 791 (Standard),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1981,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &lt;<a href="http://www.ietf.org/rfc/rfc791.txt>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF" >http://www.ietf.org/rfc/rfc791.txt>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF</a> e J. Postel,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Transmission Control Protocol</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> RFC 793 (Standard),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1981,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &lt;<a href="http://www.ietf.org/rfc/rfc793.txt>" >http://www.ietf.org/rfc/rfc793.txt></a><br />
<a id="fnnumber11"></a><a href="#fnref11">[11]</a> J. H. Saltzer &amp; D. D. Clark &amp; D. P. Reed,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>End-to-end Arguments in System Design</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in 2 ACM Transactions in Computer Systems,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 4,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1984,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> p. 277.<br />
<a id="fnnumber12"></a><a href="#fnref12">[12]</a> Sul punto si veda M. A. Lemley &amp; L. Lessig,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>The End-to-End: Preserving the Architecture of the Internet in the Bradband Era</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in 48 UCLA L. Rev.,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 2001,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> p. 925.<br />
<a id="fnnumber13"></a><a href="#fnref13">[13]</a> F. Hayek,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>The Use of Knowledge in Society</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in 35 AER,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1945,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> p. 519.<br />
<a id="fnnumber14"></a><a href="#fnref14">[14]</a> R. Coase,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>The Nature of the Firm</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in 4 Economica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1937,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> p. 386.<br />
<a id="fnnumber15"></a><a href="#fnref15">[15]</a> Penso ad esempio a J. P. Barlow,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>A Declaration of the Independence of Cyberspace</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &lt;<a href="http://homes.eff.org/~barlow/Declaration-Final.html>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF" >http://homes.eff.org/~barlow/Declaration-Final.html>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF</a> Febbraio,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1996.<br />
<a id="fnnumber16"></a><a href="#fnref16">[16]</a> Per una disanima delle sfide che attendono lo Stato ed il diritto nell'era digitale si veda G. Pascuzzi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Il diritto dell'era digitale</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Bologna,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 2002.<br />
</div></div><br /><strong>Deletions:</strong><br />
<div class="deletions"></div>]]></description>
	<content:encoded><![CDATA[<br /><strong>Additions:</strong><br />
<div class="additions"><h1>Sicurezza: il ruolo del software libero e del software open source</h1>
&#160;<strong>Contents&#160;</strong><div class="tocbody"><a style="padding-left:10px" href="#titelanker1">1. Software libero e software open source</a><br /><a style="padding-left:10px" href="#titelanker2">2. Software libero come modello di governance</a><br /><a style="padding-left:10px" href="#titelanker3">3. Globale e locale</a><br /><a style="padding-left:10px" href="#titelanker4">4. End-to-end</a><br /><a style="padding-left:10px" href="#titelanker5">5. Governance e sicurezza</a><br /></div><br />
<a id="titelanker1"></a><h2>1. Software libero e software open source</h2>
Il software libero nasce tra il finire degli anni settanta ed il cominciare degli ottanta come una reazione ad un mutato quadro giuridico che vede,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sostanzialmente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> l'inserimento del software tra le categorie di opere tutelate dal diritto d'autore ai sensi della Convenzione di Berna.<a id="fnref1"></a><a href="#fnnumber1">[1]</a>
Tale mutamento snatura quello che era stato precedentemente il modo di concepire le scienze informatiche le quali,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> all'interno delle comunit&#224; accademica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in modo particolare dei grandi centri di ricerca nord americani,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> erano caratterizzate da una forma tipica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nella ricerca scientifica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> di condivisione del sapere. Era quindi pratica comune,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> tra i ricercatori e gli scienziati che affollavano prestigiose universit&#224; come il MIT o Berkeley,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> scambiare il software cos&#237; come,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in altri ambiti scientifici,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ci si scambiano articoli,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pareri e quant'altro.<br />
Il mutato quadro giuridico ed il contestuale svilupparsi di una vera e propria industria del software,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la quale si accompagna alla nascita di un mercato dell'informatica di massa a seguito della produzione dei primi modelli di personal computer a partire dalla seconda met&#224; degli anni settanta,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> hanno l'effetto di modificare la percezione che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nell'ambito di questa comunit&#224; scientifica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si ha del software.<br />
Non &#232; quindi un caso che sia un ricercatore del MIT,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Richard Stallman,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ha maturare la convinzione che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per preservare le idealit&#224; che avevano caratterizzato l'informatica come una disciplina accademica in cui si mescolano ricerca di base e ricerca applicata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> fosse necessario,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> visto il mutato assetto istituzionale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> predisporre un <em>framework</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mediante l'uso di una licenza d'uso e,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> quindi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un contratto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la <em>GNU General Public License</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che fosse in grado di perpetuare il principio della condivisione del sapere che aveva in precedenza connotato la produzione del software.<br />
L'idea di Stallman &#232; molto ambiziosa. Egli si propone di creare un intero sistema operativo che consenta all'utente l'utilizzo di un computer con software interamente libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> caratterizzato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> cio&#232;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> da un modello distributivo che conferisca,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e allo sviluppatore e all'utilizzatore,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un insieme minimo di libert&#224; sul sistema stesso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> libert&#224; che consentano loro di studiare,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> modificare,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> condividere e distribuire,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> senza ulteriori limiti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il programma in questione. In ultima analisi si tratta di concedere all'utilizzatore del computer la possibilit&#224; di modificarne il funzionamento,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mediante il conferimento della facolt&#224; di apportare migliorie al software senza il consenso del suo autore,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il tutto nel quadro di legalit&#224; posto in essere dal contratto di licenza d'uso. Tale licenza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> proprio in virt&#250; del mutato assetto giuridico che conferisce all'autore i diritti esclusivi derivanti dal <em>copyright</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; quindi un atto in grado di porre in essere una relazione giuridica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> caratterizzata da una certa reciprocit&#224; in quanto a facolt&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> obblighi e soggezioni,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il cui scopo principale &#232; garantire alle parti in causa un ammontare minimo di libert&#224; irrinunciabili. L'elemento centrale che caratterizza il progetto GNU,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> l'acronimo ricorsivo (GNU's not Unix) che lo identifica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; quindi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nell'accezione di Stallman,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la libert&#224; del fruitore di software.<br />
Il progetto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> concepito nei primi anni '80,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> reso pubblico nel 1984,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; coronato da successo solo nei primi anni '90: il 1991 vede la nascita di Linux,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un kernel utilizzabile nell'ambito del sistema GNU,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che ormai comprendeva quasi tutti gli elementi che caratterizzano un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ad eccezione dell'ultimo rappresentato appunto da Linux. Nel 1995 una transazione extragiudiziale pone fine ad una controversia tra la University of California at Berkeley ed AT&amp;T prima,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Novel poi. Tale transazione consentir&#224; alla prima la distribuzione di un sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> anch'esso interamente libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> derivato dal sistema Unix e denominato BSD (acronimo di <em>Berkeley Software Distribution</em>),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dal quale traggono origine sistemi operativi <em>Unix-like</em> come <span class="missingpage">FreeBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/FreeBSD/edit">?</a>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <span class="missingpage">OpenBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/OpenBSD/edit">?</a> e <span class="missingpage">NetBSD</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/NetBSD/edit">?</a>.<br />
Giunti a met&#224; degli anni '90,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pertanto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la comunit&#224; degli sviluppatori che si era radunata attorno al progetto di Stallman,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ed ad altri progetti nati in ambito accademico come nel caso di BSD,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; in grado di offrire al pubblico degli utilizzatori di software un sistema operativo interamente libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> distribuito,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> cio&#232;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> con licenze che garantiscono al fruitore quel nucleo di libert&#224; cui sopra si accennava.<br />
&#200; sull'onda di questo successo che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nel 1998,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nasce la locuzione <em>software open-source</em>.<a id="fnref2"></a><a href="#fnnumber2">[2]</a> Questa nuova etichetta,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che starebbe ad indicare ci&#242; che prima si conosceva con il nome di free software,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> viene adottata con l'esplicito scopo di fare del proselitismo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in favore di questa categoria di programmi per elaboratore,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nell'ambito del settore commerciale. Ed &#232; nel tentativo di rendere questa tipologia di software appetibile anche al settore commerciale ed industriale che si fa appello ad una presunta superiorit&#224; tecnica del software libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ora open-source,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> su quello proprietario &#8211; cos&#237; vengono chiamati quei programmi la cui distribuzione avvenga mediante il ricorso a licenze che pongano forti limiti alle attivit&#224; che l'utilizzatore pu&#242; con essi compiere -,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> superiorit&#224; derivante dalla diversa modalit&#224; di sviluppo che caratterizza il primo. 
Il software libero<em>/open-source</em> &#232; spesso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma non necessariamente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> caratterizzato da un sistema collaborativo decentrato e distribuito di produzione. Inoltre,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> essendo il codice sorgente liberamente visionabile &#8211; questo &#232; un requisito necessario affinch&#233; le libert&#224; a cui sopra si accennava siano effettive e non meramente declamate -,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> esso pu&#242; essere sottoposto ad una revisione critica da un numero di persone estremamente elevato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a differenza di quanto possa accadere se un programma viene sviluppato nell'ambito di un'organizzazione imprenditoriale chiusa che voglia mantenere su di esso i diritti esclusivi e le prerogative che nascono dal diritto d'autore e dal segreto industriale. I sostenitori del <em>software open-source</em> affermano quindi che questo modello di sviluppo ha il vantaggio di rendere il software pi&#250; robusto e sicuro,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> attingendo argomenti retorici da discipline quali l'economia,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che mostra la superiore efficienza di istituzioni decentralizzate su quelle rigidamente centralizzate e gerarchiche &#8211; si pensi al dibattito mercato/pianificazione.<a id="fnref3"></a><a href="#fnnumber3">[3]</a>
Si pu&#242; incidentalmente notare come,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> se sul piano teorico simili argomenti esercitino il loro fascino,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sul quello pratico essi rischino di divenire petizioni di principio. Se &#232; infatti corrispondente al vero che vi sono progetti dotati di elevata visibilit&#224; e che attirano un numero molto elevato di ricercatori e programmatori esperti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> vero &#232; che ci&#242; rappresenta maggiormente l'eccezione che non la regola. Non mancano infatti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sono invero il numero maggiore,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> programmi creati da una cerchia estremamente ristretta di individui,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> i quali prestano la loro opera gratuitamente e,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> quindi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> saltuariamente. Che costoro possano competere con imprese,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> anche di piccole dimensioni,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che possono investire nella ricerca e sviluppo risorse certamente maggiori,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ci par invero di poterlo dubitare.<br />
<a id="titelanker2"></a><h2>2. Software libero come modello di governance</h2>
Se si prescinde dal dibattito sul miglior sistema di sviluppo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e se si prescinde anche dalla contrapposizione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dal vago sapore ideologico,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> tra i sostenitori della superiorit&#224; etica e tecnica del software libero e di quello <em>open-source</em> su quello proprietario,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si pu&#242; forse analizzare il problema delle relazioni tra software libero e proprietario a partire dalle conseguenze pratiche delle idealit&#224; che caratterizzano il primo. In tal caso il software libero si verrebbe caratterizzando come un modello di <em>governance</em> delle risorse informatiche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un modello decentralizzato ove all'utente finale &#232; dato pieno potere sulla configurazione del sistema da costui utilizzato.<br />
Una tale impostazione del problema,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> credo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> potr&#224; risultare utile nell'affrontare lo specifico tema della sicurezza informatica e delle modalit&#224; con le quali essa debba essere perseguita.<br />
L'appello alla libert&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e non alla superiorit&#224; tecnica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si configura infatti come un discorso relativo alla relazione tra l'utilizzatore e la risorsa informatica. Il software libero &#232; volto a fornire a costui pieno accesso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> quindi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pieno potere sulla singola risorsa. Quello che nelle pagine che seguono si vuole analizzare &#232;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pertanto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> come un tale modello possa essere generalizzato per affrontare il problema della <em>governance</em> globale delle risorse informatiche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a maggior ragione se connesse in rete. In altri termini,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> non intendo entrare nel merito del dibattito sulla maggior o minor sicurezza intrinseca del software libero. Voglio invece cercare di comprendere come la questioni relative alla sicurezza entrino nel dibattito sulla <em>governance</em> delle risorse informatiche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> al fine di analizzare quale contributo il software libero,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si &#232; detto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> rappresenta un sistema di <em>governance</em> locale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> possa offrire. Una tale impostazione si fonda sulla constatazione di come la <em>governance</em> delle risorse informatiche abbia la capacit&#224; di plasmare lo spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> determinandone lo sviluppo.<a id="fnref4"></a><a href="#fnnumber4">[4]</a>
<a id="titelanker3"></a><h2>3. Globale e locale</h2>
Introdurr&#242; questo argomento raccontando una vicenda che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un paio di anni fa,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dest&#242; un certo clamore animando un interessante dibattito sulle relazioni tra le politiche commerciali e quelle di sicurezza. Nel 2004 si era sparsa la voce,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sui mezzi di informazione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che Microsoft intendesse cambiare la propria posizione relativamente alla distribuzione degli aggiornamenti ai propri sistemi operativi. Dopo la pubblicazione di Windows XP,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il primo grosso pacchetto di aggiornamento,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> denominato <em>Service Pack 1</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> era stato reso liberamente disponibile ai soli utenti che avessero installato sul proprio computer una copia legittimamente acquistata del noto sistema operativo. Tutti coloro che ne avessero una copia abusivamente duplicata sarebbero stati esclusi. Secondo indiscrezioni di stampa,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> invece,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il <em>Service Pack 2</em> sarebbe stato distribuito a chiunque avesse una copia installata di Windows XP,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> fosse stata questa munita o meno di regolare licenza d'uso.<a id="fnref5"></a><a href="#fnnumber5">[5]</a> La notizia era per&#242; priva di fondamento e,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dopo qualche giorno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> fu smentita dalla diretta interessata.<a id="fnref6"></a><a href="#fnnumber6">[6]</a>
Le ragioni per le quali Microsoft abbia deciso di non rendere disponibile gli aggiornamenti a chi non fosse titolare di una licenza d'uso sono evidenti e possono essere facilmente catalogate tra le attivit&#224; di &#8220;massimizzazione del profitto&#8221; cui un'impresa si deve necessariamente dedicare. Se &#232; pertanto ovvio che essa decida di prendere questo corso di azioni,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> quel che ci si deve domandare &#232; quali siano le conseguenze di carattere globale di una simile decisione. Per dirla con un noto esperto di sicurezza informatica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#171;[t]he security of your computer and your network depends on two things: what you do to secure your computer and network,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> and what everyone else does to secure their computers and networks. It's not enough for you to maintain a secure network. If everybody else doesn't maintain their security,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> we're all more vulnerable to attack.&#187;<a id="fnref7"></a><a href="#fnnumber7">[7]</a> Pertanto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> negare gli aggiornamenti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in specie quelli legati alla sicurezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> agli utenti di versioni &#8220;pirata&#8221; di Windows significa aumentare l'insicurezza anche degli utenti legittimi del sistema operativo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per via del fatto che l'ambiente nel quale il loro sistema si trova &#232; meno sicuro.
La decisione di Microsoft,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> adottata in risposta ad incentivi che agiscono localmente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ha conseguenze di carattere globale. Potremmo definire queste conseguenze una forma di esternalit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma non intendo soffermarmi troppo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in questa sede,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sulla loro natura.<br />
Si potrebbe argomentare,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> contro le osservazioni or ora fatte,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che casi di esternalit&#224; di questo genere sono evenienza comune e che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> talvolta,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in particolar modo nell'eventualit&#224; di esternalit&#224; negative,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il diritto interviene con una qualche forma di regolamentazione. Ma ci&#242; non considera ancora una peculiarit&#224; specifica di reti informatiche come Internet.<br />
Si &#232; soliti intendere Internet come <em>la</em> rete globale. Una tale definizione &#232; per&#242; estremamente forviante nel descrivere e qualificare la natura di Internet. Se volessimo tentare di coglierne l'aspetto pi&#250; sostanziale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dovremmo dire invece che essa &#232; la globalit&#224; delle reti locali interconnesse. Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> infatti &#232; un'architettura di interconnessione. Ma ciascuna rete interconnessa ha,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in verit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un suo proprietario,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nel senso che le apparecchiature che la esprimono sono beni sui quali una qualche persona,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> o ente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> vanta un diritto esclusivo di propriet&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e costei avr&#224; la facolt&#224; di decidere come quelle apparecchiature dovranno comportarsi.<br />
Da ci&#242;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per quel che concerne il ragionamento che andavo tessendo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> deriva la constatazione di come la <em>governance</em> globale di Internet altro non sia che la sommatoria di <em>governance</em> locali.<br />
Una tale modalit&#224; di governo di un sistema complesso discende ovviamente dalle scelte operate in sede di progettazione del sistema stesso. E,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> d'altro canto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> le scelte operate,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nel caso specifico in questione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> furono volte proprio a creare quello specifico sistema di <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per ragioni che vale la pena,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> seppur brevemente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> analizzare.<br />
<a id="titelanker4"></a><h2>4. End-to-end</h2>
Internet si configura come un'architettura di rete aperta,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il che sta a significare che la sua struttura &#232; quella di una rete di reti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ciascuna delle quali possa essere progettata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sviluppata ed implementata con tecnologie scelte arbitrariamente. Per la comunicazione tra le varie reti si decise l'adozione di un meta-livello di comunicazione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> definibile come un'architettura di interconnessione (<em>Iternetworking Architeture</em>),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> una serie di protocolli che consentissero il transito dei pacchetti dati attraverso le singole reti di cui Internet sarebbe stata formata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mediante interfacce,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> denominate <em>gateway,</em> poste ai loro limiti.<a id="fnref8"></a><a href="#fnnumber8">[8]</a> Una tale soluzione fu proposta da Vinton Cerf e Robert Kahn in un celebre lavoro del 1974 nel quale si delineavano le modalit&#224; di funzionamento di una simile architettura e se ne proponevano gli elementi basilari: il sistema dei <em>gateway</em> ed i protocolli necessari.<a id="fnref9"></a><a href="#fnnumber9">[9]</a>
I protocolli che esprimono Internet furono definitivamente codificati nel 1981,<a id="fnref10"></a><a href="#fnnumber10">[10]</a> molto tempo prima che questa divenisse un fenomeno di massa. In essi si faceva applicazione di un principio,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> poi conosciuto come argomento <em>end-to-end</em>,<a id="fnref11"></a><a href="#fnnumber11">[11]</a> in base al quale un sistema informatico deve implementare le funzionalit&#224; pi&#250; complesse ai sui punti terminali,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nel nostro caso le singole risorse informatiche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> i singoli computer o le singole reti di cui Internet si compone. In tal modo l'architettura di interconnessione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lo spazio che separa i punti terminali,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pu&#242; essere estremamente semplice,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> svolgendo quante meno funzioni fosse possibile,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> con ovvi vantaggi in sede di implementazione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lasciando,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> al contempo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> impregiudicati tutti gli usi futuri ed eventuali dell'architettura stessa. Detto altrimenti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> negli anni settanta non si sapeva come i protocolli da cui era destinata a nascere Internet sarebbero stati utilizzati. Nessuno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> molto probabilmente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> immaginava che vi sarebbe stata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un giorno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> una struttura come la <em>World Wide Web</em> fruibile mediante un browser,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ed in grado di portare nelle nostre case testi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> immagini,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> suoni,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ecc. Se invece l'architettura di connessione fosse stata progettata per uno specifico uso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in tal caso i protocolli si sarebbe potuti configurare in modo tale da renderli estremamente efficienti per quel determinato uso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> probabilmente a discapito di altri usi possibili.
Si comprende allora come l'argomento end-to-end,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il mantenere,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> cio&#232;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> le funzionalit&#224; pi&#250; avanzate,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> anche di sicurezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> quanto pi&#250; possibile nei punti terminali dell'architettura,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> vicino all'utilizzatore,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sia in ultima analisi anche una forma di <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nel senso che a ciascuna rete locale e a ciascuna risorsa sarebbe stata lasciata la facolt&#224; di decidere autonomamente quali funzioni implementare. In secondo luogo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> un tale argomento garantiva che non si ponessero discriminazioni tra usi possibili,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e che non si operassero distinzione tra usi buoni o cattivi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> adeguati o meno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dell'architettura,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lasciando che emergessero spontaneamente una pluralit&#224; eterogenea di usi possibili.<br />
&#200; stata questa scelta di <em>design</em> che ha garantito la possibilit&#224; di un'evoluzione inattesa e prolifica di Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e che l'ha portata all'attuale livello di popolarit&#224;.<a id="fnref12"></a><a href="#fnnumber12">[12]</a>
<a id="titelanker5"></a><h2>5. Governance e sicurezza</h2>
Il problema della <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in riferimento a quello della sicurezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pu&#242; quindi essere formulato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in relazione al principio di design in base al quale Internet fu progettata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> come il problema delle modalit&#224; attraverso cui le politiche di sicurezza debbano essere implementate. Pi&#250; specificamente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; necessario far s&#237; che ciascuna risorsa connessa ad Internet implementi delle politiche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> autonome,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> di sicurezza? <br />
O &#232; forse necessario che tali politiche di sicurezza siano attuate a livello di accesso ad una rete locale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dal momento che i singoli utenti non sono,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> troppo spesso,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> consapevoli dei costi connessi alla gestione del rischio? In altri termini,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> non potendo fare affidamento sulle capacit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e sugli incentivi &#8211; mancando delle informazioni rilevanti -,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dell'utilizzatore medio di un computer,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dobbiamo decidere che esso sia esonerato da una tale responsabilit&#224; in favore di soggetti pi&#250; competenti?<br />
Ma in tal caso si potrebbe obiettare che la competenza e la diligenza degli amministratori delle singole reti locali non &#232; un dato acquisito,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e sarebbe quindi preferibile implementare forme di gestione del rischio gi&#224; a livello di architettura di interconnessione.<br />
Ovviamente una decisione in merito ha un impatto sulla configurazione dell'architettura di interconnessione. Generalizzando,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> lo spazio digitale che una rete esprime &#232; connotato anche dalla modalit&#224; mediante cui una politica di sicurezza viene implementata. <em>Firewall</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mascheramenti di rete,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> controllo degli accessi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> attivit&#224; di <em>logging</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> tutto ci&#242; ha un impatto sulla struttura dello spazio digitale e ne determina,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pregiudicandone talune,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> le linee di sviluppo ed evoluzione possibili. Se &#232; stata la deliberata assenza di scelte centralizzate,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> incorporate nelle strutture pi&#250; profonde dello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a connotare la progettazione di Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> assenza deliberata per via della consapevolezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> propria degli studiosi che diedero vita a quella costruzione intellettuale che oggi si esprime nello spazio digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dell'incompletezza delle informazioni al tempo disponibili circa gli sviluppi possibili che avrebbero caratterizzato la loro creatura; se &#232; stata quell'assenza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dicevo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> a consentirne la crescita costante sino a renderla ci&#242; che oggi appare ai nostri occhi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si comprende allora come il problema della <em>governance</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nei termini proposti,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> debba essere affrontato con la medesima prudenza che meritano quelle decisioni che possono avere un effetto di lungo periodo che molto spesso non viene considerato nel momento in cui vengono adottate.<br />
Ma,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ancor pi&#250; rilevante per un giurista,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; il fatto che una tale decisione ha un effetto regolatore del comportamento degli individui che quello spazio si trovino a dover frequentare. Se il primo &#232; infatti un problema di natura tecnica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sebbene con risvolti di scelte pubbliche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per usare un'efficace espressione coniata su di un modello anglosassone,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> pur tuttavia dobbiamo domandarci se chi tali decisioni si trovi a dover adottare sia dotato degli incentivi adeguati per operare scelte ottimali. Ottimali in due sensi distinti: adeguate alle circostanze ed in grado di operare quel bilanciamento degli interessi che sempre scelte in tema di sicurezza impongono.<br />
Quel che mi domando,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in altri termini,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; se,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> scartata l'idea di incorporare direttamente nei protocolli sistemi di sicurezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma permanendo la sfiducia nei confronti dell'utente finale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> chi si sente delegato ad operare tali scelte abbia tutte le informazioni rilevanti e sia dotato di un sistema di incentivi tale per cui le proprie scelte siano ottimali non solo localmente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma anche globalmente.<br />
Nell'esempio del caso Microsoft sopra proposto si comprende facilmente come la risposta debba essere negativa.<br />
Ci&#242; non deve invero stupire. Se si analizza quanto accade nello spazio fisico,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> allora si deve procedere dalla constatazione che le scelte in tema di sicurezza sono propriamente scelte pubbliche,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e che esse sono in gran parte sottratte persino alla volont&#224; del legislatore. Si pensi a quanto del nostro diritto costituzionale &#232; svolto al fine di operare un contemperamento tra esigenze di sicurezza ed esigenze di libert&#224; individuale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> contemperamento sottratto al Parlamento in quanto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si ritiene,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> esso potrebbe agire sulla spinta di interessi e preferenze contingenti che rischierebbero di sconvolgere il delicato rapporto tra sicurezza e liber&#224; che il costituente ha sancito.<br />
Per cercare di chiarire questo punto ritengo utile la metafora del mercato. In esso ciascuno di noi compie scelte locali che hanno conseguenze globali,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per quanto ridotta possa essere la loro portata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mediante l'allocazione del proprio reddito. Riferendosi ad un pensatore come Hayek si pu&#242; ricostruire il sistema dei prezzi come una modalit&#224; di computazione del valore delle risorse a partire dalle preferenze di ciascuno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> oltre che dalla scarsit&#224; relativa delle stesse.<a id="fnref13"></a><a href="#fnnumber13">[13]</a> Il mercato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> allora,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; un'istituzione dotata di un insieme di regole per la determinazione di quel valore.
Il problema &#232; che il mercato &#232; un'istituzione estremamente efficiente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> o comunque pi&#250; efficiente di altre,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> per la determinazione del valore dello stagno,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> o delle carote,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in relazione al valore di una moneta,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma diventa inadeguata nella determinazione del valore relativo di altri beni,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dalla privacy alla libert&#224;. E ci&#242;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> si badi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> non per via di una sua intrinseca malvagit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ma per il pi&#250; semplice fatto che il mercato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> come ogni altra istituzione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> soffre di limiti propri,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che vanno dai costi di transazione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> alle esternalit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dall'incompletezza dei contratti all'incompletezza degli stessi mercati. Tanto che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> storicamente,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> vediamo che al mercato si affiancano altre istituzioni per compensarne le deficienze. Si pensi alla ricostruzione dell'impresa fornitaci da Ronald Coase.<a id="fnref14"></a><a href="#fnnumber14">[14]</a> O si pensi allo Stato per quel che concerne la fornitura di quei beni che il mercato non &#232; in grado di garantire,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> dai beni pubblici ai diritti individuali.
Tornando allora al contributo che il software libero pu&#242; offrire al dibattito sulla sicurezza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ritengo che le questioni che esso pone relativamente alle risorse locali si possano generalizzare al problema della gestione globale dello spazio digitale. Non &#232; infatti togliendo facolt&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e responsabilit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> all'utente finale che si riuscir&#224; a costruire uno spazio digitale pi&#250; sicuro ed al contempo strutturato in maniera tale da essere portatore dei medesimi principi di libert&#224; che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> nello spazio fisico,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ci sono garantiti dalla presenza di una istituzione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> come quella statuale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> obbligata a contemperare esigenze di sicurezza con esigenze di libert&#224; in base a ci&#242; che riteniamo essere a fondamento della sua stessa legittimit&#224;,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la Costituzione.<br />
Quel che invece abbiamo visto,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> particolarmente agli albori dell'era digitale,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &#232; stato il fiorire di una letteratura che ha visto nello Stato un nemico da tenere distante dal cyberspazio.<a id="fnref15"></a><a href="#fnnumber15">[15]</a> Se l'era digitale rappresenta una sfida per questa istituzione,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> che talvolta ci appare canuta ed inadeguata all'impresa,<a id="fnref16"></a><a href="#fnnumber16">[16]</a> pur tuttavia dobbiamo considerare che essa &#232; stata,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> negli ultimi secoli,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> la principale paladina delle libert&#224; individuali,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> mediante la predisposizione di norme generali ed astratte,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il monopolio della forza,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> e l'allocazione a s&#233; di tutte quelle scelte di carattere regolamentare che incidono sul comportamento degli individui.
Concludo allora ricordando che il dibattito sulla sicurezza &#232; un dibattito politico e che,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> accanto a temi squisitamente tecnici,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> rimane,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> sullo sfondo,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il problema della libert&#224;. Senza quest'ultima,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> il valore intrinseco della sicurezza &#232; assai ben poca cosa.<br />
<br />&#160;<strong>Note</strong>&#160;<div class="fnbody"><a id="fnnumber1"></a><a href="#fnref1">[1]</a> Per una ricostruzione pi&#250; dettagliata di queste vicende ci permettiamo di rinviare al nostro <em>Diritto e architettura nello spazio digitale</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Padova,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 2006,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> part. al cap. 3.<br />
<a id="fnnumber2"></a><a href="#fnref2">[2]</a> Ad opera di E. Raymond. Si veda E. Raymond,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Goodbye,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> "free software"; hello,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> "open source"</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &lt;<a href="http://www.catb.org/~esr/open-source.html>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF" >http://www.catb.org/~esr/open-source.html>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF</a> 1998. Si veda anche E. Raymond,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>The Cathedral and the Bazaar</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &lt;<a href="http://www.catb.org/~esr/writings/cathedral-bazaar/cathedral-bazaar/>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF" >http://www.catb.org/~esr/writings/cathedral-bazaar/cathedral-bazaar/>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF</a> 2000.<br />
<a id="fnnumber3"></a><a href="#fnref3">[3]</a> Si veda E. Raymond,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>The Cathedral</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> cit.<br />
<a id="fnnumber4"></a><a href="#fnref4">[4]</a> Si veda A. Rossato,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Diritto e architettura</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> cit.<br />
<a id="fnnumber5"></a><a href="#fnref5">[5]</a> Cos&#237; annunciava C. Hian Hou,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Security for all</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> May 5,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 2004,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <a href="http://computertimes.asia1.com.sg/news/story/0,5104,2292,00.html" >http://computertimes.asia1.com.sg/news/story/0,5104,2292,00.html</a><br />
<a id="fnnumber6"></a><a href="#fnref6">[6]</a> Si veda W. Chai,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Microsoft changes SP2 course on piracy</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> CNETAsia,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> ZDNet News: May 11,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 2004.<br />
<a id="fnnumber7"></a><a href="#fnref7">[7]</a> Cos&#237; B. Schneier,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Microsoft and SP2</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Giugno 2004,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <a href="http://www.schneier.com/crypto-gram-0406.html#4" >http://www.schneier.com/crypto-gram-0406.html#4</a><br />
<a id="fnnumber8"></a><a href="#fnref8">[8]</a> Si veda B. M. Leiner &amp; V. G. Cerf &amp; D. D. Clark &amp; R. E. Kahn &amp; L. Kleinrock &amp; D. C. Lynch &amp; J. Postel &amp; L. G. Roberts &amp; S. Wolff,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>A Brief History of the Internet,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> version 3.32</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> op. cit.<br />
<a id="fnnumber9"></a><a href="#fnref9">[9]</a> V. Cerf &amp; R. Kahn,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>A Protocol for Packet Network Interconnection</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in 22 IEEE Transactions on Communications,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1974,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> p. 637.<br />
<a id="fnnumber10"></a><a href="#fnref10">[10]</a> Ad esempio J. Postel,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Internet Protocol</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> RFC 791 (Standard),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1981,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &lt;<a href="http://www.ietf.org/rfc/rfc791.txt>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF" >http://www.ietf.org/rfc/rfc791.txt>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF</a> e J. Postel,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Transmission Control Protocol</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> RFC 793 (Standard),<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1981,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &lt;<a href="http://www.ietf.org/rfc/rfc793.txt>" >http://www.ietf.org/rfc/rfc793.txt></a><br />
<a id="fnnumber11"></a><a href="#fnref11">[11]</a> J. H. Saltzer &amp; D. D. Clark &amp; D. P. Reed,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>End-to-end Arguments in System Design</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in 2 ACM Transactions in Computer Systems,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 4,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1984,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> p. 277.<br />
<a id="fnnumber12"></a><a href="#fnref12">[12]</a> Sul punto si veda M. A. Lemley &amp; L. Lessig,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>The End-to-End: Preserving the Architecture of the Internet in the Bradband Era</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in 48 UCLA L. Rev.,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 2001,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> p. 925.<br />
<a id="fnnumber13"></a><a href="#fnref13">[13]</a> F. Hayek,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>The Use of Knowledge in Society</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in 35 AER,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1945,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> p. 519.<br />
<a id="fnnumber14"></a><a href="#fnref14">[14]</a> R. Coase,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>The Nature of the Firm</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> in 4 Economica,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1937,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> p. 386.<br />
<a id="fnnumber15"></a><a href="#fnref15">[15]</a> Penso ad esempio a J. P. Barlow,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>A Declaration of the Independence of Cyberspace</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> &lt;<a href="http://homes.eff.org/~barlow/Declaration-Final.html>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF" >http://homes.eff.org/~barlow/Declaration-Final.html>,YmyqJgmVLYyWEsJSKF</a> Febbraio,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 1996.<br />
<a id="fnnumber16"></a><a href="#fnref16">[16]</a> Per una disanima delle sfide che attendono lo Stato ed il diritto nell'era digitale si veda G. Pascuzzi,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> <em>Il diritto dell'era digitale</em>,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> Bologna,<span class="missingpage">YmyqJgmVLYyWEsJSKF</span><a href="http://www.istitutocolli.org/wiki/YmyqJgmVLYyWEsJSKF/edit">?</a> 2002.<br />
</div></div><br /><strong>Deletions:</strong><br />
<div class="deletions"></div>]]></content:encoded>
	<dc:creator>AndreaRossato</dc:creator>
	<dc:contributor>AndreaRossato</dc:contributor>
	<dc:date>2006-08-08T12:51:33+01:00</dc:date>
</item>


<textinput rdf:about="http://www.istitutocolli.org/wiki/TextSearch">
<title>Search IstitutoGiorgioColli</title>
<description>Search IstitutoGiorgioColli</description>
<name>phrase</name>
<link>http://www.istitutocolli.org/wiki/TextSearch</link>
</textinput>
</rdf:RDF>
